Historia japońskiego kina

 

Historia japońskiego kina
tekst prelekcji wygłoszonej podczas sympozjum „Literatura i film w Japonii”, approved 10 grudnia 2005 roku

 

Początki kina w Japonii

W drugiej połowie XIX wieku błyskawicznie modernizująca się Japonia absorbowała wszystkie światowe nowinki techniczne. I tak, w 1896 roku dotarł tam kineskop Edisona,  a już rok później kinematograf braci Lumiere, a wraz z nim zagraniczny repertuar filmowy. Kino szybko stało się bardzo popularną rozrywką, niosącą przede wszystkim obraz nieznanego jeszcze dobrze zachodniego świata.

Pierwsze japońskie filmy zaczęły powstawać w roku 1899. Były to sceny kręcone  na ulicy w dzielnicy Gion w Kioto i na Ginzie w Tokio. Za pierwsze filmy fabularne uważa się sfilmowane przedstawienia Kabuki, za które to odpowiedzialny był Shibata Tsunekichi. Kino pozostało na długie lata silnie związane z teatrem.

W roku 1900 japońscy operatorzy filmowali przebieg Powstania Bokserów w Chinach, w którego tłumieniu brały także udział wojska japońskie, w latach 1904-05 przebieg wojny rosyjsko-japońskiej i aneksję Korei w 1910 roku.

W 1904 roku Yoshizawa Shosen założył pierwsze atelier filmowe w Meguro  pod Tokio (obecnie dzielnica Tokio), a rok później Yokota Shokai studio filmowe w Kioto. Od tego czasu zaczął się podział w japońskiej kinematografii na dwa główne ośrodki produkcji filmowej. W Tokio powstawały filmy o tematyce współczesnej, tzw. gendai-geki, a w Kioto o tematyce historycznej, tzw. jidai-geki.

Już na samym początku istnienia kina w Japonii pojawili się benshi, czyli lektorzy napisów, komentatorzy akcji i zachodnich realiów, cały czas jeszcze obcych japońskiemu widzowi. Ich rola nie ograniczała się jednak wyłącznie do komentarza – interpretowali oni głosowo role aktorskie, poziom ich występów stał z reguły na bardzo wysokim poziomie. Tradycja takiego komentarza wywodziła się z klasycznych teatrów japońskich, Kabuki i Joruri. Benshi szybko stali się bardzo popularni, widzowie przychodzili często nie na film, a raczej, by posłuchać ich popisów krasomówczych.

Pierwsze reformy

Na przełomie lat 10tych i 20tych w japońskim kinie pojawiły się nowe tendencje. Powstawały kolejne wytwórnie filmowe i zaczęła się masowa produkcja filmów.

Od roku 1908 w Kioto swoje filmy kręcił Makino Sh?z?, nazywany ojcem japońskiej kinematografii. Odchodził on od teatralnej konwencji, rezygnował ze scenicznych dekoracji, kamerę ustawiał w różnych miejscach, a zdjęcia wykonywał często w plenerze. Wylansował także pierwszych gwiazdorów filmowych. Wśród wielu jego filmów znajduje się pierwsza ekranizacja Opowieści o 47 roninach (1913).

W roku 1915 reżyser i krytyk filmowy Kaeriyama Norimasa postulował o tzw. ?czysty film?, wolny od wpływów teatru, posługujący się technikami montażowymi, zbliżeniami, autentycznymi plenerami, dialogiem czytanym zza ekranu lub napisami, a nie komentarzem lektora, domagał się także, by role damskie w filmach grały w końcu kobiety.

W 1912 roku reżyser teatralny teatru shingeki i krytyk literacki Osanai Kaoru założył pierwszą w Japonii szkołę filmową, tzw. Instytut Sztuki Filmowej. Członkowie tego instytutu zrealizowali pierwszy, dojrzały, japoński film artystyczny Dusze na drodze (Roj?-no reikan, 1921) w reżyserii Muraty Minoru. Film ten charakteryzował się nowatorską narracją, kilkusekundowymi ujęciami i montażem równoległym.

Pierwsze problemy

W 1923 roku wielkie trzęsienie ziemi w Tokio zniszczyło wszystkie znajdujące się w tym mieście studia filmowe i setki kin. Rolę głównego ośrodka produkcyjnego na kilka lat przejęło Kioto, a kryzys ekonomiczny, nasilające się nastroje szowinistyczne i wzrost cenzury powodowały zamykanie kolejnych wytwórni filmowych, szczególnie tych związanych z nastrojami proletariackimi, realizujących filmy o biedzie i problemach społecznych. Mimo to, w tym okresie powstają takie ważne produkcje jak Szalony Paź(Kurutta-ippeiji, 1926), i Rozstajne drogi (J?jiro,1928), obie w reżyserii Kinugasy Teinosuke.

Swoje pierwsze filmy realizował Mizoguchi Kenji, ukazując nędzę i problemy biednych ludzi. Z końcem lat 20tych wypracował własny, wyrazisty styl, oparty na realizmie, z wyraźnie zaznaczonymi poglądami lewicowymi. Głównym tematem jego filmów były dramaty, cierpienia i miłości kobiet, często prostytutek, poświęcających się dla mężczyzn, znajdujących się w ciężkich sytuacjach. Stworzył wiele arcydzieł filmowych, takie jak chociażby Siostry z Gion (Gion-no shimai, 1936) czy Życie Oharu (Saikaku ichidai onna, 1952). Mizoguchi walnie przyczynił się do popularyzacji japońskiego kina na świecie, zdobywając wiele nagród na europejskich festiwalach.

Klasyczne kino japońskie

Wprowadzenie dźwięku do filmu na przełomie lat 20tych i 30tych spotkało się z dużym oporem także w Japonii, nie tylko ze względu na koszty wprowadzenia nowych technologii w studiach i kinach, ale przede wszystkim z uwagi za protest lektorów, słusznie obawiających się o utratę pracy, których pozycja w japońskiej kinematografii była wyjątkowo silna.

Wraz z nastaniem rewolucji dźwiękowej zaczyna się pierwszy złoty okres japońskiego kina. Film w latach 30tych rozwijał się prężnie i osiągnął pełną dojrzałość. Wykształcił się model klasycznego kina japońskiego, charakteryzujący się przewagą planów ogólnych, spokojnym rytmem narracji, subtelnym rysunkiem psychologicznym postaci oraz inspiracjami literaturą i malarstwem. Ustabilizował się specyficzny gatunek filmowy, ukazujący życie przeciętnych mieszkańców miast, nazywany po japońsku shomin-geki. Za najwybitniejszego reżysera, tworzącego w ramach tego gatunku, uważa się Ozu Yasujir?. Tematyka jego filmów dotyczyła głównie rodziny, jej życia, konfliktów, dramatów i stosunków między jej członkami. Świat przedstawiony jest pełen ciszy, spokoju i zadumy, sposób narracji bardzo powściągliwy, a dialog wyjątkowo oszczędny, co świetnie obrazują chociażby takie filmy jak Jedynak (Hitori musuko, 1936) czy Tokijska opowieść (Tokyo monogatari, 1953).

Lata wojenne

Jednak wraz z rozwojem militaryzmu ograniczenia polityczne nakładane na artystów były coraz silniejsze. Sytuacja kinematografii zmieniła się diametralnie, gdy w roku 1939 została ona całkowicie i bezpośrednio podporządkowana władzom wojskowym. Zamknięto większość wytwórni, z roku na rok drastycznie spadała liczba produkowanych filmów, a jedyny rodzaj filmu jaki mógł ujrzeć światło dzienne, to film propagandowy, podnoszący świadomość i ducha narodowego. Dominowała więc tematyka wojenna, przykładowo film Yamamoto Kajir? Wojna morska o Hawaje i Malaje (Hawai Marei oki kaisen, 1942), ukazujący losy lotników uczestniczących w ataku na Pearl Harbor.

Okres powojenny

Po Drugiej Wojnie Światowej, w pokonanej Japonii, która znalazła się pod okupacją amerykańską, obowiązywał zakaz produkcji filmowych o treściach antydemokratycznych, dotyczących zemsty, a każdy film musiał przejść przez amerykańską cenzurę. Wprowadzono także całkowity zakaz produkcji filmów o tematyce historycznej, a każdorazowe uchylenie tego zakazu wymagało specjalnej zgody. Zniszczono negatywy filmów o tematyce militarystycznej i nacjonalistycznej.

W tych warunkach powstał nurt filmów rozrachunkowych, mierzących się  z problemem wojny. Ważniejsze filmy tego okresu to Nie żałuję swojej młodości (Waga seishunn-ni kuinashi, 1946) Kurosawy Akiry i Wojna i pokój (Sens? to heiwa, 1947) Yamamoto Satsuo i Kameia Fumio.

Nurt ten nasilił się w latach 50tych, po zakończeniu okupacji przez Stany Zjednoczone, gdy reżyserzy uzyskali większą swobodę twórczą. Filmy tego nurtu atakowały militaryzm i nacjonalizm, ukazywały problemy społeczne i biedę. Nawiązywały często do włoskiego neorealizmu i przede wszystkim do realistycznego kina japońskiego lat 30tych. Filmy tego okresu to chociażby Strefa próżni (Shinku-chitai, 1952) Yamamoto Satsuo, A jednak żyjemy(Dokkoi ikiteru, 1951), Imai Tadashiego czy Dzieci Hiroshimy (Genbaku-no ko, 1952) Shindo Kaneto.

Po zakończeniu okupacji amerykańskiej okres rozkwitu przeżyły także filmy historyczne, rzucające nowe spojrzenie na feudalną przeszłość Japonii, przeciwstawiające się wyidealizowanemu obrazowi minionych epok. Były to filmy Mizoguchiego Kenji, Kinoshity Keisuke i przede wszystkim Kurosawy Akiry. Pierwsze filmy Kurosawy wpisywały się w gatunek filmów rozliczeniowych, ale przełomowymi dla jego twórczości były właśnie epickie filmy historyczne, takie jak Rashomon (Rash?-mon, 1950), Siedmiu samurajów (Shichi-nin-no samurai, 1954) czy Tron we krwi (Kumanosu-j?, 1957), dzięki którym był wielokrotnie nagradzany na światowych festiwalach. Realizował filmy dynamiczne, ekspresyjne, z dużą ilością akcji. W latach 60tych stosował najnowocześniejszą na świecie technikę wielokamerową, teleobiektywy, perfekcyjny montaż. Kurosawa jest bez wątpienia najbardziej znanym na świecie japońskim reżyserem.

Okres dalszego rozwoju miały także filmy z gatunku shomin-geki, w którym to gatunku dalej tworzył Ozu Yasujir? i Naruse Mikio.

Narodził się także gatunek filmu o potworach, zapoczątkowany premierą Godzilli(Gojira, 1954) Hondy Inoshir?. W filmach tego gatunku różnorakie stwory, gigantyczne gady, ćmy i nietoperze sieją spustoszenie w wielkich miastach. Była to reakcja kinematografii na technicyzację Japonii ? Godzilla była wyrazem zarówno technofilii, jak i technofobii japońskiego społeczeństwa. W drugiej połowie lat 50tych pojawił się także nurt ?słonecznego plemienia?, po japońsku nazywany taiy?-zoku. Filmy tego nurtu, przepełnione okrucieństwem, erotyką i nihilizmem, były manifestem ówczesnej młodzieży, buntującej się przeciw godzeniu się z losem, postępującej stabilizacji i spokojowi. Obrazowały gwałtowny konflikt pokoleń. Głównym przedstawicielem ?słonecznego pokolenia?, zapowiadającego, mającą wkrótce nastąpić japońską nową falę, był Ichikawa Kon, a pierwszym filmem nurtu jego Pokój kar (Shokei-no heya,1956).

Japońska nowa fala

Lata 60te przyniosły kolejne zmiany w japońskim kinie. Równocześnie z francuską wyłoniła się japońska nowa fala, której zapowiedzią były już filmy twórców zaliczanych  do ?słonecznego plemienia?. Filmy japońskiej nowej fali odzwierciedlały nastroje i problemy młodzieży, jej niezadowolenie, rozczarowanie i brak perspektyw, wynikający z dezaprobaty stylu życia i konformizmu starszego pokolenia. Ukazywały negatywne skutki gwałtownego rozwoju gospodarczego. Charakteryzowała je także śmiałość obyczajowa, wybujała erotyka, brutalność i skomplikowana narracja.

Najważniejszymi reżyserami nowej fali byli Hani Susumu, Teshigahara Hiroshi, Imamura Shohei, Shinoda Masahiro, Yoshida Yoshishige i przede wszystkim jej duchowy przywódca ?shima Nagisa, który w tym okresie nakręcił takie filmy jak Opowieść o okrutnej młodości (Seishun zankoku monogatari, 1960) czy Śmierć przez powieszenie(Koshikei, 1968). ?shima w 1973 roku zamknął własną wytwórnię, a kolejne filmy realizował przeważnie poza Japonią, nadal jednak wyraźnie i otwarcie przedstawiając różne aspekty seksualizmu i anarcholiberalne poglądy w takich filmach jak Imperium zmysłów(Ai-no korrida, 1976), Imperium namiętności (Ai-no b?rei, 1978) czy Wesołych świąt, pułkowniku Lawrence (Marry Christmas Mr. Lawrence / Fury?, 1982).

Poza nową falą

W okresie gdy największe zainteresowanie budziły filmy nowofalowe nadal kręcono wartościowe filmy historyczne, atakujące ideały i rzeczywistość feudalną. Były to przede wszystkim filmy Kurosawy Akiry i Kobayashiego Masaki np. Harakiri (Seppuku, 1962) czyBunt (Joi-uchi, 1967). Jednak zainteresowanie filmami historycznymi znacznie już osłabło w tym okresie.

Pojawił się także japoński film gangsterski, czyli filmy o yakuzie. Opiewały z reguły etos gangsterski i jego odniesienia do kodeksu samurajów. Bohaterowie tych filmów to przeważnie outsiderzy pozostający w konflikcie z prawem i samotni mściciele. Głównym twórcą w ramach tego gatunku był Fukusaku Kinji, przykładowo Gangsterzy na Okinawie(Bakuto gaijin butai, 1971).

Kryzys kina

W latach 60tych nastąpił gwałtowny rozwój telewizji. Wraz ze wzrostem dobrobytu statystycznie w każdym japońskim domu był już telewizor, a frekwencja kinowa zaczęła wyraźnie spadać. Upadło kilka wytwórni filmowych, a pozostałe szybko przestawiały się  na produkcję filmów rozrywkowych o potworach i yakuzie, za czym szło radykalne obniżenie standardów artystycznych. Telewizja zaś rozwinęła własną produkcję filmów  i całkowicie uniezależniła się od kinematografii. Kino, szczególnie artystyczne, na długie lata pogrążyło się w kryzysie.

Odrodzenie

W latach 90tych, głównie za sprawą niskobudżetowych filmów niezależnych, tworzonych w małych wytwórniach, nastąpiło odrodzenie japońskiego kina artystycznego. Po latach artystycznej nieobecności ponownie pojawili się m.in. Kurosawa Akira, ?shima Nagisa, Shinoda Masahiro czy Imamura Shohei. Uwagę zwróciło także wielu młodych twórców.

Tsukamoto Shinya, debiutujący pod koniec lat 80tych, stał się czołowym twórcą japońskiego cyberpanku, obnażając lęki społeczne związane z nadmierną industrializacją i dominacją maszyn. Miike Takashi, tworzy kino bardzo brutalne, wręcz makabryczne, często wypełnione perwersyjną seksualnością. Zreformował skostniały już gatunek yakuza-geki, daleko wychodząc poza jego ramy. Porusza tematy często wstydliwe i niewygodne dla japońskiego społeczeństwa, takie jak prostytucja nieletnich, przemoc w szkole i w domu, narkomania, nekrofilia czy problemy nie do końca zasymilowanych mniejszości narodowych. Tam gdzie zaczyna się patologia, tam też zaczynają się zainteresowania Miike. W roku 2005 na festiwalu filmowym w Cieszynie odbył się przegląd jego filmów.

Obecnie najbardziej rozpoznawalnym na świecie współczesnym reżyserem japońskim jest Kitan? Takeshi, w Japonii znany również jako aktor i komik. Jego filmy są bardzo zróżnicowane, zasadniczo jednak łączą elementy gwałtowności i przemocy ze spokojem i refleksją. Bardzo popularne na świecie stało się także ostatnio japońskie kino grozy, głównie  za sprawą filmów Nakaty Hideo.

Japońskie kino po raz kolejny w swej historii ma interesujących twórców, których filmy zdobywają uznanie także na świecie i po latach kryzysu niezaprzeczalnie znów ma się świetnie.

Grzegorz Kruk
listopad 2005

Bibliografia:

1. Stanisław Janicki, Film japoński, Warszawa 1982.
2. Joseph L. Anderson, Donald Richie, The Japanese Film: art & industry, Tokio 1959.
3. Sat? Tadao, Curents in japanese cinema, Tokio 1982.
4. Encyklopedia kina, red. T. Lubelski, Kraków 2003.