Indywidualizm w literaturze japońskiej do końca okresu Edo

[2 lipca 2005]

Indywidualizm w literaturze japońskiej do końca okresu Edo1 
(praca roczna na zakończenie II semestru „Historii Literatury Japońskiej”)

Wstęp     W oparciu o stereotyp pokutujący poza Japonią, about it ale i w samej Japonii, ampoule można dojść do wniosku, search że Japończycy są narodem skrajnie kolektywistycznym, pozbawionym jakiegokolwiek poczucia indywidualizmu. Jednak już jeden rzut oka poza ograniczone horyzonty stereotypów wystarczy, by zacząć zastanawiać się, czy jednak przekonanie to na pewno odpowiada rzeczywistości. Gregory Clark zwrócił uwagę na specyfikę indywidualizmu Japończyków, porównując to społeczeństwo do plemienia: W plemieniu, tak jak w Japonii, jednostki zmuszone są do kompromisu, muszą stłumić w sobie wszystko to, co zakłóca harmonię grupy. Japonia nie jest anty-indywidualistyczna w takim sensie, że indywidualizm jest zły. W sytuacjach, w których nadrzędność grupy nie jest konieczna, Japończycy potrafią wykazać się nadzwyczajnym indywidualizmem. Jednak w ramach grupy jednostka schodzi na dalszy plan.2 Warto zauważyć, że taki schemat zachowania może być uznany za właściwy każdemu społeczeństwu. Naturalne jest bowiem, że w sytuacjach wyjątkowych społeczność skupia swój wysiłek, aby pokonać trudności – stanie wojny, czy klęski żywiołowej, nawet w społeczeństwach zachodnich, interes jednostki ustępuje miejsca dobru publicznemu. Z drugiej strony, cechą charakterystyczną Japończyków jest fakt, iż ów schemat zachowania nie ogranicza się jedynie do sytuacji kryzysowych, ale obowiązuje w codziennych relacjach społecznych. Japończycy w rodzinie, środowisku szkolnym, czy w miejscu pracy, wykazują silną potrzebę przynależności do grupy, która, powiązana z obowiązującą między każdym bez wyjątku członkiem społeczeństwa hierarchią, ogranicza znacznie możliwości wyrażania własnej indywidualności. Dlatego w tym de facto kolektywistycznym społeczeństwie trudniej jest wyrazić swoją odrębność, niż na przykład, w Stanach Zjednoczonych. Nie jest to jednak niemożliwe, jak zauważa Clark.

Japończycy zetknęli się z pojęciem tak zwanego indywidualizmu dopiero na początku okresu Meiji3, kiedy to po kilkuset latach życia we względnej izolacji wobec Zachodu4, Japonia ostatecznie trwale otworzyła się na wpływy kultury europejskiej. Nie znaczy to jednak, że przed zetknięciem się z owym pojęciem, sama idea odrębności jednostki od ogółu była Japończykom obca. Miała ona jednak inne podstawy niż podobna idea na Zachodzie, co wynikało z odmiennego poglądu na związek człowieka z naturą. Jeżeli importowany indywidualizm to pogląd, doktryna, światopogląd przyznające istotne znacznie tylko jednostkom, pojmujące świat (lub jakąkolwiek inną całość) jako wytwór istnienia obok siebie wielu indywiduów, a także postawa praktyczna oparta na takim przekonaniu5, to indywidualizm rodzimy dotyczy jednostki będącej integralną częścią otaczającego ją świata. Hideki Yukawa zauważa, że zachodni indywidualizm wyrósł z izolacji jednostki od środowiska zewnętrznego, co oznacza, że Europejczyk zawsze walczy ze zjawiskami przyrody. Natomiast człowiek Wschodu potrafi stworzyć sobie sprzyjające warunki do życia poprzez dostosowanie się do uwarunkowań naturalnych.6

Można odważyć się na stwierdzenie, iż europejska idea indywidualizmu nie była dla Japończyków rewolucyjna, gdyż, choć nie otwarcie demonstrowana, istniała wśród japończyków naturalna świadomość własnej osoby, która przez wieki istnienia kultury japońskiej przybierała różne formy wyrazu. W mojej pracy chciałabym skupić się właśnie na okresie poprzedzającym erę tzw. ?westernizacji? i ukazać różne sposoby spojrzenia na jednostkę w kulturze japońskiej na przestrzeni stuleci poprzez jej miejsce w rodzimej literaturze klasycznej. Ramy czasowe mojej pracy obejmują okres od powstania pierwszych form literackich w Japonii (początek VIII w.) do końca okresu Edo (1868 r.). Należy zaznaczyć, że występowanie indywidualizmu w literaturze danej epoki nie świadczy o tym, że samo społeczeństwo japońskie było indywidualistyczne, gdyż to właśnie literatura była często ucieczką od kolektywistycznego porządku społecznego.

1 Okres Edo – 1603-1868. Nazwy okresów historycznych w Japonii są zarazem nazwami epok kulturowych, gdyż okresy zmieniały się wraz z przejmowaniem władzy politycznej bądź ekonomicznej, a więc i wpływu na główny nurt kultury przez kolejne warstwy społeczne.
2 G. Clark, ?The Japanese Tribe: What makes it work??, Quadrant, 1992 , (tłumaczenie własne)
3 Okres Meiji – lata 1868-1912
4 Przed rokiem 1868 Japonia kilkakrotnie nawiązywała i zrywała kontakty (gł. handlowe) z Zachodem; kontakty z Azją kontynentalną były nieporównywalnie bardziej znaczące
5 Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, 1965, s.:49
6 H. Yukawa, ?Modern trend of western civilization?, s.: 59, w The Japanese Mind ? Essentials of Japanese Philosophy and Culture, 1967